Categorieën
blog

Retorica is een wapen om de samenleving te beschermen

De ophitsende retoriek van Donald Trump, de president van de Verenigde Staten van Amerika, leidt op 6 januari 2021 rechtstreeks tot grof geweld rond en in het Capitool in Washington.

Het Retorisch Genootschap van Amerika voelde zich genoodzaakt te reageren en bracht een verklaring uit. Het is de moeite waard deze verklaring te lezen, ze zit goed in elkaar.

Dit genootschap is de vereniging van Amerikaanse wetenschappers die zich met retorica bezighouden. Vaak zie je dat academici die de retorica bestuderen zelf retorisch niet sterk zijn – ze schrijven stilistisch zwak en spreken kunnen ze al helemaal niet.

Dat hoeft niet erg te zijn: van een hoogleraar brandveiligheid verwacht je ook niet dat zij zelf brandende gebouwen blust. Er is een verschil tussen de retoricus die de wetenschap van het goede spreken kent, en de redenaar die deze kunst in de praktijk brengt.

De retorica als discipline kwam op toen de democratie zich ontwikkelde. Toch zijn retorica en beschaving niet noodzakelijk equivalent, hoe graag Romeinse en Amerikaanse retorici dat ook zouden willen.

Retorica is een wapen dat de samenleving ernstig kan beschadigen, maar ook een noodzakelijk middel om de beschaving en menselijkheid te beschermen. Kennis ervan is noodzakelijk (retorica), maar vaardigheid in het gebruik evenzeer (redenaarschap).

Wat retorica in actie op zijn best is beschrijft het Amerikaanse retorisch genootschap heel goed:

Rhetoric was conceived of as the art of making persuasive arguments in order to decide “what to do” in the face of uncertainty. It has never been just “talking points,” “hot air” or “empty words.”  Words matter, and when they are used they have material consequences. Being with others requires that we use our words, our language. Admittedly, language is unstable and uncertain, but that is precisely why we need rhetoric: to grapple, collectively, with such instability and uncertainty, to make the best cases for our behaviors, actions, institutions, laws, and judgments. Otherwise there is simply violence.

In onzekere tijden – en misschien ook wel in zekere – hebben we meer fatsoenlijke mensen nodig die goed uit hun woorden komen. Als we de Trumps van deze wereld geen weerwoord geven zullen ze alleen maar machtiger worden.

Er is behoefte aan meer redenaars. En hoewel het niet vanzelf gaat, kan iedereen leren een redenaar te worden.

Categorieën
blog

Asscher treedt terug

Lodewijk Asscher trekt zich terug als lijsttrekker van de PvdA, met een toespraak op Facebook.

Het overgrote deel van zijn video gebruikt hij om te laten zien dat hij integer is. En dat is verstandig, want daarmee houdt hij de mogelijkheid terug te komen. Dat heeft te maken met zijn ethos en de risico’s dat je dat verliest als je op de wind komt te staan. Eerst twijfelt men aan je deskundigheid, dan aan je welwillendheid, en uiteindelijk aan je integriteit. En dan ben je definitief weg. Door te onderbouwen dat hij deugt, kan Asscher op termijn werken aan een terugkeer.

Wel had hij beter een andere titel kunnen kiezen voor zijn video (Een ander moment, een andere manier), die grijpt wel heel nadrukkelijk vooruit op zijn eventuele terugkomst.
Eerder schreef ik over het ethos van Femke Halsema.

Bestuurders die op een retorische manier naar hun (politieke) stijl kijken, kunnen daar veel profijt van hebben. Ik denk dat Asscher dat nu goed gedaan heeft.

Categorieën
blog

Een beter 2021

Mensen hebben genoeg van de onderlinge afstand, de afkeer en de afbraak. Laten we de wereld wat beter maken in 2021. Prettiger voor onszelf en voor anderen.

Drie problemen

Er komen tegenwoordig drie problemen samen in de maatschappij die elkaar versterken:

  1. Door corona zitten we thuis en is het moeilijker verbinding met andere mensen te maken;
  2. door de (internet)bubbels waar we inzitten hebben we geen gezamenlijke waarheid meer;
  3. zoals we gezien hebben bij de Brexiteers kan in hele samenlevingen de weerstand tegen manipulatie ernstig verzwakt raken.

Kortom, het bindweefsel van de maatschappij is ernstig verzwakt en dat leidt tot desintegratie.

Op 3 januari 2021 demonstreerde in Haarlem de organisatie Vrouwen voor Vrijheid tegen de coronamaatregelen. De groep vindt dat de maatregelen de individuele vrijheden van mensen aantasten. Vanaf een podium werden op een groot grasveld eindeloze en heel saaie toespraken gehouden. Er kwamen ruim 1.750 belangstellenden op af.

Ik vond het opvallend dat er eigenlijk maar één echte complotdenker op het podium stond. Zij was wel direct de interessantste spreekster. De andere sprekers hadden een hoog Happinez-gehalte. Ze hadden het vooral over hun persoonlijke ervaringen, hun intuïtie, hun gevoel volgen, over verbinding zoeken.

Dit is ernstig

Corona heeft de wereld grondig uit evenwicht gebracht. We mogen niet meer bij elkaar komen, privé en professioneel, zoals we gewend waren. Mensen houden zich slecht aan de regels, omdat die regels ons heel zwaar vallen. We zijn erachter gekomen dat we als mensen eigenlijk dicht bij elkaar moeten zijn. Met lapmiddelen als Zoom proberen we werk en leven zo goed mogelijk door te laten gaan. Het is alleen heel moeilijk nieuwe contacten te maken, spontane contacten te hebben en verbinding met andere mensen te maken. Natuurlijk zijn de maatregelen hard nodig om het coronavirus te bestrijden, maar het is lastig het vol te houden. 

Nu ons leven zich meer op internet afspeelt en we meer tijd alleen doorbrengen, zien we nog minder wat zich buiten onze bubbel afspeelt. Dat was zonder corona al een probleem, maar nu ons aantal contacten veel beperkter is, kunnen we onze eigen gedachten, gevoelens en ideeën nog minder bespreken met anderen en op die manier toetsen.

Dat is ook een van de risico’s voor de sprekers bij de manifestatie die hun persoonlijke gevoel de hoogste prioriteit gaven. Als je te lang alleen zit is je intuïtie volgen natuurlijk het laatste wat je moet doen. Pas in de relatie met anderen kun je de waarde van je gevoelens en gedachten beoordelen. Waar zij spraken over verbinding leek het meer erop dat anderen het onvoorwaardelijk met hun intuïtie eens moesten zijn. Voor mensen die op Twitter zitten mogelijk herkenbaar.

“L’enfer, c’est les Autres”

Jean-Paul Sartre

En dit wordt nog verder versterkt door gewetenloze manipulatoren, die zo hard mogelijk op emotionele knoppen drukken en daardoor het wij-zij-denken versterken. Zo is Brexit tot stand gekomen, zijn de VS tot op het bot verdeeld en kunnen we nauwelijks meer weten wat waar is.

Deze factoren leiden samen tot een ernstige verzwakking van het bindweefsel van de maatschappij en ik denk dat het verstandig is als we daar in 2021 wat aan gaan doen.

Wat gaan we doen?

Maar wat kunnen we doen om het maatschappelijke bindweefsel weer te versterken? Hoe kunnen we tot elkaar komen en mensen in verschil én in overeenkomst in hun waarde laten? Ook de intoleranten, de schoften, de dommeriken? Zonder dat we zwakkelingen worden? En trouwens, zouden anderen ons misschien ook een domme intolerante schoft kunnen vinden?

Het zal niet meevallen, en toch, zoeken naar verbinding, een gezamenlijke waarheid en weerstand tegen manipulatie. Dat lijkt me wel een aardige ambitie voor 2021.

Een man mag dromen

Pas als we met elkaar praten en bereid zijn onze overtuigingen te toetsen en aan te passen, kunnen we voorbij onszelf treden. Dan kunnen we een gezamenlijke waarheid creëren. Tijdens de manifestatie in Haarlem riep de complotdenkster: “kies niet voor DE waarheid, kies voor JOUW waarheid!” 

Laten we dat vooral niet doen, dat sloopt elke kans tot verbinding. Laten we in plaats daarvan voor ONZE waarheid kiezen.

Misschien bent u moe van opwinding, argwaan en fanatisme. Moe van de manische meningenmachine. Misschien snakt U stilletjes naar een beetje onderling begrip. Ontspanning. Doodgewone vriendelijkheid. En denkt U: ik ben blijkbaar een buitenbeentje. Laat me U geruststellen: dat bent U niet. U bent onmisbaar. Ook de zachte stemmen verdienen het om gehoord te worden. Scherpe debatten over uitgesproken opvattingen of radicale ideeën horen bij een vrije samenleving. Ze zijn nodig en brengen ons verder. Wie houvast zoekt in die opvattingen of ideeën, mag niet worden buitengesloten. Maar het kenmerk van een vrije samenleving is nu juist dat er óók ruimte is voor nuance. Voor redelijkheid en mildheid. Voor nieuwsgierigheid en onderzoek. Voor ironie en zelfrelativering – altijd het beste medicijn bij een opgekropt gemoed.

Koning Willem-Alexander in zijn kersttoespraak van 2020

Even praktisch, wat moeten we gaan doen? Laten we ons tot Cicero wenden. Cicero leefde ook in een tijd waarin de maatschappij buitengewoon instabiel was.

Marcus Tullius Cicero

Het waren gevaarlijke tijden in Rome. De republiek was zo’n beetje ingestort, de keizertijd nog niet begonnen. Mannen streden bloedig om de macht. En de ooit grote macht van Cicero was getaand. In die omstandigheden publiceerde hij in 55 v. Chr. zijn retorische meesterwerk De Oratore, de ideale redenaar. De kern van zijn betoog wordt gevormd door de drie onderdelen van het goede spreken:

‘Ten eerste het gunstig stemmen, ten tweede het informeren en ten derde het emotioneel beïnvloeden van de mensen. Van deze drie onderdelen vereist het eerste een innemende wijze van spreken, het tweede helderheid en directheid, en het derde zeggingskracht. (Cicero, De Ideale redenaar, 2.129)

Wat is retorica?

Retorica is de kunst van het overtuigen, de wetenschap van het goede spreken. En het heeft al 2500 jaar een hele slechte naam. Manipuleren, je zin krijgen onder valse voorwendselen, mooie praatjes, dat maken veel mensen ervan, te beginnen met de grote filosoof Plato. 

Ten onrechte. Het is een systeem om een verhaal te houden en daarbij alle aspecten van de overtuigingskracht te gebruiken: een steekhoudende inhoud, want daar begint alles mee. Een betrouwbare uitstraling, want wie iets zegt doet ertoe. Een beroep op de gevoelens van het publiek, want het zijn geen robots, het zijn mensen. 

Retorica is niet alleen geschikt om een mooie toespraak of presentatie te houden. Niet alleen om je zin te krijgen. Niet alleen om mooie praatjes te verkopen.

Retorica is een systeem om helder na te denken over wat je wilt bereiken in relatie tot anderen, en dat dan fraai en vooral effectief onder woorden te brengen. Meer hier.

Juist door anderen te willen overtuigen en je door anderen te willen laten overtuigen, kom je nader tot elkaar op onderwerpen die je belangrijk vindt.

Wat nu?

Goed, nu ga je je natuurlijk onmiddellijk verdiepen in de retorica. Je gaat Cicero lezen, Aristoteles en Quintilianus. Of in elk geval hun lemma’s op Wikipedia. Je let erop dat je mensen gunstig stemt door innemend te spreken, je zorgt dat je helder en direct je boodschap overbrengt en je vergroot je zeggingskracht. Zo nodig schakel je iemand in om je terzijde te staan.

Waar leidt dit nou toe? 

Een, je doet je best anderen voor je in te nemen. Je wordt vriendelijker, attenter, luistert ook naar de anderen. Dat is in de meeste publieke gesprekken al een enorme vooruitgang.

Twee, je bent helder en direct, met onderbouwde gedachten. Je begrijpt zelf wat je zegt en je zorgt ervoor dat degene met wie je praat jou ook begrijpt. 

Drie, je ontwikkelt de empathie om te zien waar anderen mee zitten, waar ze bang voor zijn, of op hopen. En je helpt ze meer mogelijkheden te zien, je geeft ze meer hoop.

Dat kan al een flinke verbetering zijn, maar je gaat verder. Je vraagt dit ook van anderen. Bij voorkeur als je de innemendheid een beetje onder de knie hebt. Dan gaat het nog harder.

Je probeert mensen ertoe te krijgen zich welwillender op te stellen. Je vraagt door tot hun standpunten én onderbouwingen helder zijn. Je bekijkt en bespreekt welke emoties iemand bij je losmaakt of lijkt los te willen maken. 

En plotseling lijkt het veel eenvoudiger: verbinding, een gezamenlijke waarheid en weerstand tegen manipulatie.

verbinding, een gezamenlijke waarheid en weerstand tegen manipulatie

Het is nog steeds best ingewikkeld in de praktijk, maar als je in jouw verhalen, toespraken en gesprekken alle drie elementen van Cicero inbrengt en dat ook van anderen vraagt dan maken we elke dag een beetje voortgang.

En dan

Praktische kennis van de retorica kan de wereld mooier maken.

2021 is het jaar waarin we meer retorisch moeten leven. Zodat we net als de demonstranten meer verbinding kunnen zoeken, maar zonder ons eigen gelijk tot norm te verheffen en zonder andere mensen in gevaar te brengen door belangrijke maatregelen niet na te leven. En er blijft nog genoeg om je voor of tegen uit te spreken. Ik hoop dat demonstranten leren om voortaan betere toespraken te houden.

Maar wij, wij worden vriendelijker, scherpzinniger en empathischer, met z’n allen.

Categorieën
blog

Geef betere feedback

Goed feedback geven is een heel belangrijke vaardigheid. Misschien wel de belangrijkste die je in je professioneel leven kunt hebben. Je probeert iemand inzicht te geven in hoe zijn of haar acties overkomen en welke effecten ze hebben. Bij voorkeur gaat diegene daardoor effectiever werken. Tegelijkertijd is het een manier om de relatie te versterken. Dit laatste is ook de kern van mijn workshop zakelijk flirten.

In de praktijk gaat het nog wel eens mis. Veel managers die een medewerker feedback geven komen niet verder dan zeggen wat ze ergens van vinden en dat het beter moet. Ondertussen brengen ze onnodig schade toe aan de relatie. Dat kan anders.

Ik was Nederlands kampioen

Een paar jaar geleden was ik Nederlands kampioen. In het evalueren van toespraken. Dat ben ik geworden door een aantal wedstrijden te winnen die ongeveer als volgt gaan: 

Iemand houdt een toespraak van 7 minuten. Alle vijf tot acht deelnemers aan de wedstrijd zitten in het publiek en worden na de toespraak naar een andere ruimte gebracht waar ze vijf minuten de tijd hebben om aantekeningen te maken. Daarna worden hun aantekeningen ingenomen. Dan wordt de eerste deelnemer terug naar de zaal gebracht, krijgt zijn of haar aantekeningen terug en heeft drie minuten om een evaluatie uit te spreken tot het publiek, waar nu de spreker ook zit. In het publiek zit een aantal scheidsrechters en die geven punten aan de evaluator. Er zijn vooral veel punten te verdienen als je de toespraak goed analyseert en nuttige aanbevelingen geeft aan de spreker. Daarna komt de volgende evaluator binnen, en zo voort tot alle deelnemers aan de beurt zijn geweest. De formulieren van de scheidsrechters worden verzameld en er wordt bepaald wie de winnaar is. 

Als je wint, heb je vrienden. Rijen dik, echte vrienden.

U zult begrijpen dat dit geen superpopulaire sport is. Toch doen er best wat mensen aan deze wedstrijden mee. De concurrentie is misschien niet moordend, maar een bloedneus kunnen ze je wel slaan. Ik vermoed dat ik in totaal zo’n 150 mensen verslagen heb, waarvan een stuk of zestien rechtstreeks. Deze wedstrijden worden georganiseerd door Toastmasters, een wereldwijde organisatie die haar leden helpt hun presentatievaardigheden te trainen en hun leiderschapskwaliteiten te oefenen. 

Het is in elk geval een ontzettend nuttige wedstrijd. Je hebt te maken met de adrenaline van de strijd, de tijdsdruk, de subtiliteiten van het publiek dat je bespeelt.

Waarom heb ik gewonnen?

Scherpzinnigheid, natuurlijk. 

Ik heb tijdens de ‘target speech’ goed opgelet om alle details mee te krijgen Ik had een krachtige structuur voor mijn evaluatie voorbereid. En ik kende de criteria van de scheidsrechters heel goed, zodat ik wist waar de punten te verdienen waren. Ik richtte me ook primair op die scheidsrechters, zij vormden mijn beoogd publiek.

En ervaring. 

Ik loop al even mee bij Toastmasters en daar heb ik veel getraind op alle mogelijke evaluaties. Ik heb in mijn professionele leven altijd goed opgelet hoe mensen met elkaar omgaan. Ik weet hoe je je uitstraling net iets meer gezaghebbend en vriendelijk kunt maken.

Maar vooral geluk

want de meeste andere deelnemers waren natuurlijk ook scherpzinnig en ervaren.

Mijn brein bleef functioneren onder de wedstrijdspanning, en ging zelfs een tandje sneller. Ik zag genoeg aanknopingspunten in de target speech om een goede evaluatie te maken. En de scheidsrechters werkten mee. Ook niet onbelangrijk, want dat heb je niet in de hand..

Ik ken geen betere plek om feedback te leren geven – en ontvangen – dan Toastmasters. Maar Toastmasters is niet voor iedereen. Je moet de gelegenheid en de zin hebben om elke twee weken bij elkaar te komen en aan je vaardigheden te werken in een zeer positieve en tamelijk Amerikaanse sfeer.

Hoe kun jij betere feedback geven?

Goede feedback geeft waarde. Feedback geven wordt echter nauwelijks aangeleerd, er wordt niet serieus op getraind, en iedereen doet maar wat. Als er in trainingen al aandacht aan wordt besteed, dan kom je hooguit op enkele oppervlakkige trucjes, zoals LSD (luisteren, samenvatten, doorvragen) of de sandwichmethode (positief puntje, je eigenlijke kritiek, en nog een positief puntje). Lezer, u bent beter dan dat, u kunt meer. En daarom de volgende wenken.

  1. Goed feedback geven is belangrijk, omdat mensen daardoor beter samenwerken en betere prestaties kunnen leveren. Het is prima trainbaar, als je dat serieus neemt.
  2. Let op, heb aandacht voor je omgeving, en besef dat je het waarschijnlijk niet helemaal goed ziet.
  3. Geef niet alleen je eigen mening, feedback geven begint en eindigt NIET met ‘ik vind’. Zie hiervoor ook mijn kritiek op het talkshowgekakel na de toespraak van Mark Rutte vanuit het Torentje.
  4. Als je een evaluatie geeft van iemands werk, bijvoorbeeld van een tekst, kijk dan welke beelden worden opgeroepen van schrijver én van ontvanger en welke effecten die kunnen hebben. Op dat moment kijk je zowel naar de inhoud als de relatie.
  5. Datzelfde doe je ook ten opzichte van de feedback die je geeft: welke beelden roep je op en welke effecten kunnen die hebben? Stel je voor dat je een manager hebt die zegt ‘Ik vond je werk teleurstellend en had er meer van verwacht.’ Wat zegt dat over zijn of haar begrip van je werk, over de relatie die je met elkaar hebt?
  6. Formuleer je feedback in termen van de ander. Geef praktisch advies wat en hoe de ander beter kan doen, en leg uit waarom dat voor hem beter is.
  7. Vergeet vooral ook niet te tonen wat je waardeert – en waarom.

Onthoud dit: als je feedback geeft – of krijgt, let dan op de inhoud en de relatie door op te letten wat je zegt over jezelf en de ander. Op deze manier geef je betere feedback.

Categorieën
blog

Speeches beoordelen

De minister-president houdt op maandag 14 december een redevoering en kondigt daarin een nieuwe lockdown aan.

Deze speech wordt live vanuit het Torentje uitgezonden op televisie. Miljoenen mensen kijken ernaar.

Hierna begint de talkshow M van Margriet van der Linden.

Aangeschoven zijn niet de minsten. Journalisten Kustaw Bessems en Sven Kockelmann, politicus Jesse Klaver en bestuurlijk zwaargewicht Neelie Kroes. Wat vinden zij ervan, wil Van der Linden weten.

En ze vonden er van alles van. Te weinig plaatjes voor Kroes. Waartoe is de lockdown een instrument, had Bessems wel iets meer over willen horen. Kockelmann: Het zwaarste communicatiemiddel dat de minister-president heeft, toespraak tot de natie vanuit het Torentje, Oval Office, Amerikaans. Jesse Klaver miste perspectief.

Allemaal wel vol respect voor de minister-president: ga er maar aanstaan, het is heus niet makkelijk.

Kortom, treurigstemmend gekakel waar niemand wijzer van wordt. Het zijn privémeninkjes. En dat was niet nodig geweest. Al deze mensen hebben grote capaciteiten, maar in zo’n korte tijd iets zinnigs over een toespraak zeggen, dat kunnen ze niet.

Valt ze ook niet kwalijk te nemen, ga er maar aanstaan, het is heus niet makkelijk.

Analyseer speeches systematisch

Maar niet onmogelijk: als je systematisch nadenkt over zo’n speech kun je best wat zinnigs zeggen. Speeches kun je beter analyseren.

Wat is de situatie waarin de redevoering gehouden wordt, wie is het (beoogde) publiek, wat is het doel? Welke keuzes zijn er gemaakt in inhoud, volgorde, stijl en voordracht?

Want daar gaat het om bij het beoordelen van dergelijke speeches: wat vinden we van de keuzes die uiteindelijk gemaakt zijn? Kunnen we ze begrijpen? Kunnen we de effecten inschatten? Het gaat er niet om of ik een plaatje zou willen zien, maar zou het overwogen zijn en afgewezen op valide gronden?

Nog duidelijker: Rutte sprak inderdaad weinig over het vaccin en het perspectief op langere termijn. Ongetwijfeld is daarover nagedacht. Er is gekozen om op de huidige problemen te focussen en het over de lockdown zelf te hebben. Kunnen we een inschatting maken waarom die keuze is gemaakt? Kunnen we zeggen waarom die keuze geslaagd of minder geslaagd is?

Als we op die manier nadenken over het belang en de effectiviteit van de toespraak van de premier, kunnen we wel wat zinnigs zeggen. Over de bestrijding van corona en over de toespraak zelf. Hopelijk gebeurt dat de volgende keer wel.

Natuurlijk wil ik daar bij helpen, met een analyse achteraf, of begeleiding vooraf, zodat je speech goed loopt. Maar als je je er zelf meer in wilt verdiepen, dan kan ik het boek Retorische kritiek van Antoine Braet aanraden. Want speeches kun je beter analyseren.

Categorieën
blog

Niet onfeilbaar

Als je terecht beschuldigd wordt, is het verstandig over de toekomst te spreken.Een fraai voorbeeld hiervan gaf de koning op 21 oktober 2020.

Hij was na enkele uren teruggekeerd van vakantie in Griekenland toen bleek dat er ophef was over deze reis in tijden van corona. Wat deed hij en hoe werkte het?

Stof

Als je beschuldigd wordt en het is terecht, ga je eerst door het stof:
‘Met spijt in het hart richt ik mij tot u. Onze reis naar Griekenland heeft bij heel veel Nederlanders hevige reacties opgeroepen. Het doet pijn uw vertrouwen in ons beschaamd te hebben.’
Je hebt drie verdedigingslinies als je ergens van verdacht wordt:

  1. het is niet gebeurd. Daar kon Willem Alexander natuurlijk niet mee aankomen.
  2. het was geen misdaad. Hier dook hij onmiddellijk op: ‘ook al paste de reis binnen de voorschriften…’. Maar hij wist ook wel dat hij daar natuurlijk niet mee weg zou komen. Blijft over lijn 3.
  3. er zijn omstandigheden die de zaak vergoelijken. En die waren er niet.

Hij kon zich dus niet zomaar onder de problemen uitpraten. De logos werkt hier niet. Verstandig is het om dan aan je ethos, je uitstraling van betrouwbaarheid, te werken. Als je die kwijtraakt ben je je troon ook zo kwijt. Daarom was het verstandig dat hij zegt ‘Ons eigen besluit om terug te keren is genomen vanuit het besef dat we niet hadden moeten gaan.’ Hiermee suggereert hij toch wel oordeelsvermogen te hebben.

Toekomst

Dit is het kantelpunt in de toespraak, hiermee wil hij het probleem afsluiten. De rest van de toespraak spreekt hij over de coronacrisis. Hij benadrukt dat Maxima en hij proberen de mensen die het moeilijk hebben te ondersteunen, en dat zij, samen met ons proberen het virus te verslaan. Mensen die onder vuur liggen praten graag over de toekomst. Dat is vaak ook verstandig, maar je moet dan wel de zaak waar het over ging voldoende hebben afgesloten. Het is de vraag of dat hier gebeurd is.


De koning sluit af met ‘we zijn betrokken, maar niet onfeilbaar.’ Hiermee benadrukt hij alles wat hij en zijn vrouw hebben gedaan tijdens de crisis en hoopt dat het nu afgelopen is met de ophef over de vakantie en dat hij genoeg door het stof is gegaan. In feite is deze laatste zin de hele toespraak van einde naar begin samengevat.

Ik denk dat de zaak hiermee ook afgedaan kan zijn, al was deze speech zeker niet perfect.

Stijl

Stilistisch vallen mij twee punten op:

  1. De kern van de verdediging begon met de heldere constatering dat de reis gewoon kon en wordt dan vrijwel onbegrijpelijk:  ‘Ook al paste de reis binnen de voorschriften, het was heel onverstandig om geen rekening te houden met de inwerking van de nieuwe beperkingen op onze samenleving.’ Die zin zal niet lang blijven hangen, en dat is precies de bedoeling. Heel anders dan de laatste zin: ‘we zijn betrokken, maar niet onfeilbaar.’ Die zal het nieuws halen, en is in volgende incidenten waarschijnlijk nog steeds bruikbaar. Slim.
  2. De koning heeft in zijn toespraken de neiging veel opsommingen te gebruiken, die nog versterkt worden door zijn nogal trage spreekstijl. Hier had hij het over ‘Een tijd van gemis… beperkingen… en zorgen. Van angst… boosheid… en onzekerheid ook.’ Dit stijlmiddel gebruikt hij in veel van zijn toespraken, eigenlijk te veel. In zijn coronaspeech van maart noemde hij zo ongeveer elk beroep: ‘Mensen in de logistiek, de supermarkten, de schoonmaak, de ICT, het onderwijs, de kinderopvang, het openbaar vervoer, bij de politie en op al die andere plekken.’
    De opsomming is een goed stijlmiddel als je het spaarzaam gebruikt, bijvoorbeeld om het belang van een onderwerp te benadrukken. De koning gebruikt het vooral om allerlei onderdelen van de samenleving te laten weten dat ze erbij horen. Dat is natuurlijk goed, maar een instrument dat je te vaak gebruikt wordt bot.

Waarom vind ik deze toespraak interessant?

Mensen die een verantwoordelijke functie hebben, bijvoorbeeld als bestuurder van een bedrijf of overheidsorganisatie, kunnen door allerlei omstandigheden op de wind komen te staan. Wat doe je dan? Dat is een vraag die ik mateloos fascinerend vind.
Je kunt je tot op zekere hoogte op zulke problemen voorbereiden, maar als ze zich voordoen moet je er wel staan. Met het retorisch instrumentarium kun je beter overeind blijven als de storm om je heen aanzwelt.

Categorieën
blog

Duidelijkheid

Waarom is het belangrijk om na te denken over de kern van je verhaal? In het werkproces van de retorica denk je eerst goed na over wat je eigenlijk gaat zeggen, dan in welke volgorde en daarna in welke bewoordingen. Daarna pas ga je werken aan je eigenlijke performance. Dat zorgt ervoor dat je verhaal duidelijk wordt. Datzelfde geldt voor je informatieborden.

De Allersmaborg heeft daar oorspronkelijk goed over nagedacht. Het is duidelijk waar het kasteel is, met de vergaderruimte, en waar je kunt parkeren.

Het whiteboard dat ze eronder gefröbeld hebben is lastiger. Blijkbaar is ‘rare zomer’ een belangrijke mededeling. Maar waarom eigenlijk? Als je er nu langsgaat is dat vast niet om plannen voor de volgende (al dan niet, rare) zomer te maken.

Maar hoe het dan zit met de openingsdagen is puzzelen voor gevorderden. Op zich is dat in goede handen, want de Allersmaborg is eigendom van de Rijksuniversiteit Groningen, maar voor eenvoudige toeristen zoals ik, is het nog best ingewikkeld.

Als ze het retorisch proces hadden gevolgd was het waarschijnlijk een stuk beter gegaan. Eerst bekijk je wat de boodschap is – de openingstijden -, dan de volgorde waarin je die opschrijft en dan de boodschap zelf. Helder en zonder afleiding.

Dan wordt het iets als

Tot en met 21 augustus zijn we vrijdag, zaterdag en zondag open van 10:30 – 17:30.

Van 22 augustus tot en met 13 september op zaterdag en zondag.

U bent van harte welkom, ook deze rare zomer.

En natuurlijk gebeurt het heel vaak dat er niet goed nagedacht wordt over de essentie van het verhaal. Als je die niet kent, kun je ook niet helder communiceren. En dat gebeurt ook als het om belangrijker zaken gaat dan kopjes koffie op een terras in de provincie Groningen.

Als je succesvol wilt communiceren moet je de essentie van je verhaal helder hebben, en goed kunnen overbrengen. En dat is een vaardigheid die te weinig beoefend wordt.

Categorieën
blog

Zakelijk flirten

Persoonlijk contact is een extra laag in je communicatie, naast bijvoorbeeld de inhoud en de mate van (in)formaliteit.

Dat is de essentie van een workshop ‘Zakelijk flirten’ (jazeker) die ik mocht geven bij ABN-Amro.

Die kern operationaliseer je door in elk gesprek:

  1. een cadeautje te geven, zoals een compliment, een advies, een bijzondere observatie;
  2. iets persoonlijks van jezelf te laten zien;
  3. iets nieuws te weten te komen van je gespreksgenoot.
Categorieën
blog

Bestuurders in het oog van de storm – Femke Halsema

De machtigen kunnen diep vallen, snel ook. Femke Halsema loopt dat risico op dit moment. 

Een demonstratie op de Dam trok vele duizenden mensen meer dan verwacht, waardoor de deelnemers geen anderhalve meter afstand konden houden. Burgemeester Halsema heeft de betoging toch door laten gaan.

En nu staat ze vol op de wind. In de gemeenteraad van Amsterdam zijn al moties van wantrouwen aangekondigd. Haagse politici bemoeien zich ermee. En weinigen staan pal achter Femke Halsema.

Onderuit

Mensen die in de aandacht staan hoeven soms maar een kleine inschattingsfout te maken, om onderuit te gaan, na een korte glijpartij. Iedereen die bekend is of verantwoordelijkheid draagt, van directeur van een goed doel tot wetenschapper tot bestuurder, kan het gebeuren. Soms terecht en soms ook niet. 

Diederik Stapel was een gevierd wetenschapper. Tot bleek dat hij sjoemelde met zijn data. Toen ging het snel. Anatoom George Maat identificeerde slachtoffers van de MH-17-ramp en werd onderuit geschoffeld door de toenmalig minister van Justitie, Ard van der Steur (waar het ook niet goed mee is afgelopen). Pas na driekwart jaar kreeg professor Maat excuses en eerherstel. Tennisser Roger Federer kwam onder vuur te liggen, omdat een van zijn sponsort, een Zwitserse bank, banden heeft met bedrijven in fossiele brandstof.

Wat hier gebeurd is, kan ook met Halsema gebeuren: één misstap, al dan niet opzettelijk, en er wordt karaktermoord gepleegd. Zeker George Maat is hier een instructief voorbeeld van.

Retorica

De kunst van het overtuigend spreken, de retorica, heeft een concept dat nuttig is in dit soort situaties. Dat concept heet ethos. Ethos is het karakter van de spreker, zoals dat op het publiek overkomt.

Ethos bestaat uit drie onderdelen die samen bepalen hoeveel het publiek op je vertrouwt:

  • hoe deskundig kom je over?
  • hoe betrokken kom je over?
  • hoe betrouwbaar/integer kom je over?

Wat je vaak ziet gebeuren is dat een relatief kleine fout in het werk leidt tot het categorisch aanvallen van de deskundigheid van de bestuurder, waarna de integriteit en de betrokkenheid volgen.

Als je dat niet snel onder controle krijgt is er al gauw geen houden meer aan. Er wordt meer bijgehaald. Je deugt op geen enkele manier meer. En je gaat onderuit.

Het klassieke advies uit de crisiscommunicatie: je moet stilzitten als je geschoren wordt – en hopen dat het overwaait, is in dit soort gevallen niet verstandig.

Een eerder voorbeeld is Pauline Krikke, die als burgemeester van Den Haag de Scheveningse vreugdevuren niet onder controle had. Die heeft dat niet goed aangepakt en ze zag zich gedwongen op te stappen. Die situatie in Den Haag komt mij overigens ernstiger voor dan Amsterdam.

Wat kan Halsema doen?

Terug naar Femke Halsema. Zij zit nu middenin haar situatie en dreigt weg te glijden. Wat zou ze kunnen doen om overeind te blijven, om haar ethos zo veel mogelijk te behouden?

  1. Deskundigheid: Halsema moet laten zien dat ze competent is. Dat betekent niet dat ze geen fouten mag maken, maar dat ze laat zien de beste beslissing op dat moment genomen te hebben. En dat ze daarvoor blijft staan. Haar eerste reactie – ik was verrast, als ik wel had geweten dat er zoveel mensen zouden komen, had ik de demonstratie verplaatst – was niet sterk. Dit contrasteert met Mark Rutte die over de coronamaatregelen zei: ‘we moeten met vijftig procent van de kennis honderd procent van de beslissingen nemen’. Je hoeft niet feilloos te zijn, maar wel zo goed mogelijke beslissingen nemen en daarvoor blijven staan.
  2. Betrokkenheid: Met wie is Halsema in deze situatie eigenlijk betrokken? Dat laat ze onduidelijk. Niet echt met de demonstranten, niet met de stad. Dit moet duidelijker.
  3. Betrouwbaarheid/integriteit: Staat Halsema voor iets groters, bijvoorbeeld de vrijheid om te demonstreren, of de openbare orde? Ze heeft het wel gesuggereerd, maar het is niet helder genoeg geworden.

Kortom, Halsema verdedigt haar ethos niet sterk en daarmee haar positie ook niet. En dat is problematisch, want ze heeft veel vijanden die haar graag zien vallen, er zijn veel mensen die het niet zoveel kan schelen wat er met haar gebeurt, en ze heeft weinig vrienden die het krachtig voor haar opnemen.

Ik kan me goed voorstellen dat ze zich oneerlijk behandeld voelt, eenzaam ook, verraden zelfs. Maar nu is het moment om te laten zien dat je er staat en dat de inwoners van de hoofdstad van Nederland op hun burgemeester kunnen vertrouwen.

Somber

Ik vind het er somber voor Femke Halsema uitzien. Als ze hierdoor moet aftreden zou het mij niet verbazen. In het beste geval raakt haar ethos en daarmee haar positie ernstig beschadigd. En dat was niet nodig geweest.

Categorieën
blog

Geen speech, wel feest

Trouw, 30 mei 2020

Ha, dat kan natuurlijk niet. Een feest is pas een feest als er gesproken is.